โคมคำล่องฟ้า สะเปาคำล่องธารา
“เทิดขวัญฟ้า ไหว้สา พระธาตุเกตุแก้วจุฬามณี"
แนวคิด
มหากษัตรีย์ มหาเทวีแลเหล่ากำนัล ไพร่พล จัดเตรียมขบวนแห่อันวิจิตร ประกอบด้วย ช่อช้าง ตุงไชย ครื่องสักการะ หมากสุ่ม หมากเบ็ง ต้นดอก ต้นผึ้ง ต้นเทียน พร้อมบรรดาช่างฟ้อนนางรำ พลดาบฝีมือกล้า ตามเสด็จ องค์มหากษัตรีย์ มหาเทวี ด้วยศรัทธาอันเปี่ยมล้น เพื่อร่วมนมัสการพระธาตุเกตุแก้วจุฬามณี ความศรัทธาอันยิ่งใหญ่ของชาวล้านนา ที่มีต่อพระพุทธศาสนา มาช้านาน จึงเกิดความเชื่อเรื่องพระเกตุแก้วจุฬามณี
พระธาตุเกตุแก้วจุฬามณี สถิตอยู่บนสรวงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ หรือ ไตรตรึงตราสาสวรรค์ ตั้งอยู่บนยอดเขาพระสุเมรุ จุดศูนย์กลางของจักรวาล เป็นวิมานอันเกษมของผู้ประพฤติธรรม ผู้บำเพ็ญศีลอุโบสถ และเป็นที่กำหนดจำพรรษาของ พระศาสดาพระพุทธเจ้าทุกองค์ ณ สถานทิพยพิมานแห่งนี้ เป็นที่ประดิษฐาน "พระธาตุเกตุแก้วจุฬามณี" อันมีพระเกศธาตุของเจ้าชาย สิทธัตถะ ที่ทรงสละเมื่อคราวเสด็จสู่ มหาภิเนษกรมณ์ รวมทั้งพระเขี้ยวแก้วข้างขวาของพระพุทธองค์ด้วย โดยพระเจดีย์จุฬามณี เป็นเจดีย์สร้างด้วยแก้วอินทนิล ประดับด้วยทองคำ และรัตนชาติเจ็ด ประการ บริเวณสถาน ตระการด้วยผืนแผ่นช่อช้างและตุงชัย ดูสง่าเป็นที่สักการะบูชาของเหล่าเทพยดานางฟ้าที่สถิตยัง ทิพยพิมานบนสรวงสวรรค์แห่งนี้ ซึ่งในประเพณียี่เป็ง ชาวล้านนาที่มีความเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนา จะมีการจุดประทีปโคมไฟใสสว่างพระบูชาพระธาตุเกษแก้วจุฬามณี ด้วยความเลื่อมใสศรัทธา
พระธาตุเกษแก้วจุฬามณี สถิตอยู่บนดอกบัว อันเป็นสัญลักษณ์แห่งพระพุทธศาสนา อยู่สูงสุดแวดล้อม ด้วยหมู่เมฆ ดวงจันทร์ ดวงดาว ทอแสง ระยิบระยับ ประดับ บูชาด้วยประทีปโคมไฟ บันไดอันนำไปสู่สรวงสวรรค์แห่งนี้ ประดิษฐ์เป็นรูปสัตว์ป่าหิมพานต์ มีศรีษะเป็นช้าง มณฑปปราสาท ขนาดเล็กที่สถิตอยู่บนกลีบบัว คือทิพยวิมานบนสวรรค์ ชั้นต่างๆ เป็นปริศนาธรรมอันหมายถึงการสั่งสมบุญบารมี จุดหมายสูงสุดสำหรับผู้ประพฤติธรรม คือการได้ไปนมัสการ พระธาตุเกตุแก้วจุฬามณีบนสรวงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์
"ดาวดึงส์" สวรรค์ที่ตั้งอยู่บนยอดเขาพระสุเมรุ ซึ่งเป็นทิพยวิมานอันเกษมของผู้ประพฤติธรรม สรวงสวรรค์ แห่งนี้ มีหมู่มวลเทพยดานางฟ้า เทพยนารีเริงร่ายระบำ รำฟ้อนดีดสี ระยิบระยับพรายพรรณด้วยอัญมณีสีส่อง อึงอลด้วยเสียงดุริยดนตรีของเหล่าเทพนคนธรรพ์ ที่ไพเราะเสนาะโสตพึงเสพ สรวงสวรรค์แห่งนี้เป็นที่ ประดิษฐานพระธาตุเกษแก้วจุฬามณี ซึ่งในความเชื่อ ของชาวล้านนาจะมีการจุดประทีปโคมไฟ ใสสว่างเพื่อบูชา พระธาตุเกษ แก้วจุฬามณี
“สะเปา” คือการทำเรือสำเภาจำลอง ในเทศกาลเดือนยี่เป็ง เป็นการลอยเคราะห์ไปกับสายน้ำในคืนเดือนเพ็ญได้เห็นภาพชาวบ้านนำเรือสำเภาจำลองซึ่งในเรือนั้นจุดเทียนแล้วนำไปลอยในสายน้ำท่ามกลางแสงเดือนที่ เต็มดวง
